Connect with us

Hausa

Hanyar yaki da cutar Maleriya a wannan zamanin

Published

on

Mosquito feeding

Hakkin mallakar hoto
Getty Images

Wani babban rahoto da aka fitar na nuni da cewar duniya za ta iya cimma nasarar zama ba tare da cutar Malaria ba, daya daga cikin dadaddiya kuma muguwar cutar da ke shafar al’umma a wannan zamanin.

Har yanzu a kowace shekara, ana samun fiye da mutum miliyan 200 da cutar ke kamawa, wacce ta fi yawan kashe yara.

Rahoton ya ce kawar da cutar baki daya abu ne mai yiyuwa, sai dai, ana bukatar karin kudi da suka kai dala biliyan biyu wato domin zuba kudin da zai kawar da kwayar cutar.

Masana dai sun ce kawar da cutar abu ne mai girma sosai.

Mece ce cutar Malaria?

Cutar Malaria, cuta ce da ke samuwa ta hanyar wasu kwayoyi da ake kira “Plasmodium” .

Wadannan kwayoyin cutar na yaduwa ne daga mutum zuwa mutum idan macen sauro ta ciji mutum a yayin da take neman abincinta wato jini.

Da zarar mutum ya kamu da cutar, tsananin zazzabi ne zai rufe shi.

Kwayoyin na cutar da hanta da kuma kwayoyin halitta na jini wadanda ke samar da tsaftatacciyar iska zuwa jiki ya kuma fitar da gurbatacciya wato “red blood cells” da kuma sa karancin kwayoyin halitta na jini.

Daga bisani cutar na cinye jiki baki daya, har da kwakwalwa har ma ta kai ga kisa.

Ana samun mutuwar mutum 435,000 a kowace shekara wadanda yawanci yara ne.

Kawo yanzu me ake ciki?

An samu gagarumar nasara wajen yaki da cutar malaria a duniya baki daya.

Tun a shekarar 2000:

  • Yawan kasashen da ke fama da cutar malaria ya ragu daga 106 zuwa 86
  • Yawan cutar ya yi kasa da kashi 36 cikin 100
  • Yawan mace-mace ya yi kasa da kashi 60 cikin 100

An samu cimma wadannan nasarorin ne saboda yawan samun hanyoyin hana cizon sauro kamar amfani da gidan sauro wanda aka sanya wa magani da kuma nagartaccen magani ga wadanda suka kamu da cutar.

Duk da wadannan nasarori da aka samu, cutar malaria dai ta cigaba da shafar wasu al’ummomi a sassan duniya a kasashe masu tasowa, in ji Dakta Winnie Mpanju-Shumbusho, daya daga cikin marubutan rahoton.

“Wannan zance tabbatace ne musamman a nahiyar Afirka, inda kasashe biyar kawai ke dauke da alhakin hakan na kusan rabin sauran kasashen duniya.

Hakkin mallakar hoto
Getty Images

Image caption

Sauro ne ke haddasa maleriya

Meye sa wannan rahoton ke da amfani?

Cimma nasarar kawar da cutar Malaria baki daya a doron kasa zai zama wani abu gagarumi na tarihi.

Hukumar Lafiya ta Duniya WHO ta kaddamar da rahoton ne shekara uku da suka gabata domin sanin yadda yakin zai kasance da kuma nawa za a kashe.

Mutum na 41 a jerin kwararru kan cutar Malaria a duniya kama daga ilimin kimiyya da na tattalin arziki, ya ce za a iya cimma hakan nan da shekarar 2050.

Ana kamanta rahoton su wanda aka wallafa a Lancet a matsayin irin sa na “farko da aka taba yi”.

Daya daga cikin mawallafan rahoton, Sir Richard Feachem, ya ce an dade ana ta mafarkin kawar da cutar Malaria a doron kasa, amma a yanzu, sun ce suna da hujjar cewa za a iya, kuma ya kamata a kawar da cutar nan da shekara 2050.

“Wannan rahoton na nuna cewar kawar da cutar abu na mai yiyuwa a wannan lokacin.”

Sai dai kuma yayi gargadin cewa samuwar sai an yi da gaske kafin hakan ya samu.

Me ake bukata domin cimma hakan?

Rahoton ya yi hasashen cewa duba da abubuwan da suke da shi a kasa, da yiyuwar za a iya kawar da cutar Malaria da babban kaso nan da shekarar 2050.

Sai dai za a iya samun kangarewa a nahiyar Afirka kama daga kasar Senegal a arewa maso yamma zuwa kasar Mozambique a kudu maso yamma.

Don kawar da cutar nan da shekarar 2050, ana bukatar karin amfani da fasahohin da ake da su yanzu yadda ya dace, da kuma samar da wasu sababbin hanyoyin yaki da ita.

Sabanin dabi’un yau da kullum na kwayoyin halitta na gado, fasahar sauya kwayoyin halitta na wajabta wa wata kwayar halitta ne ta yadu a tsakanin dangoginta.

Hakan zai iya sa macen sauron ta kasa daukar ciki wanda zai jawo rugujewar yawan su, ko kuma hana su kamuwa da kwayar cutar.

Sarkin Mswati na uku na kasar Eswatini (kasar Swaziland a da) kuma jagora na shuwagabannin Afirka kan yaki da cutar Malaria ya ce kawar da cutar Malaria da dangoginsa abun sa wa a gaba ne wanda ya kamata a cimma masa.

Hakkin mallakar hoto
Getty Images

Image caption

King Mswati III na Eswatini

Ana ta fafutukar ne domin cimma yaki da sauron da ke dauke da kwayar cutar malaria, wanda duka biyun suna cigaba da habaka ne wajen yaki da cutar.

Ya ce sai sun tabbatar da cewar, an bai wa kirkire-kirkire muhimmanci.

Nawa za a kashewa duka wannan?

A halin da ake ciki yanzu, rahoton ya kiyasta cewar ana kashe kusan dala biliyan 4.3 wato kudi yuro biliyan 3.5 a kowace shekara.

Amma ana neman karin dala biliyan biyu a kowace shekara domin kawar da cutar a duniya baki daya nan da shekarar 2050.

Marubutan sun ce akwai kuma kasafin hada-hada kamar yadda aka saba wanda ya shafi rasa rayuka da mutane ke yi da kuma nacin fafutukar yaki da kwayar cutar da kuma sauron da ke fito da sababbin hanyoyin kin jin magungunan hadiya da kuma na kashe su.

Rahoton ya ce samun karin dala biliyan biyu a shekara zai zama babban kalubale, sai dai in aka duba, za a ga alfanun yin hakan zai fi kudin.

Hakkin mallakar hoto
Getty Images

Image caption

Kwanciya cikin gidan sauro na kare mutum daga cizon sauron

Za a iya kawar da cutar malaria nan da shekarar 2050?

Kawar da cuta a doron kasa baki daya kalubale ne babba.

Ya taba faruwa sau daya kafin mutane su kamu da cutar- an taba ayyana cewa babu cutar karanbau a shekarar 1980.

An hada karfi da karfe da kuma ingantattun magunguna domin cimma hakan.

Sai dai akwai wani dalilin da yasa cutar karanbau ta kasance daya tilo da kuma a tarihin cutar shan inna wanda ke nuni na kalubalen da kawar da cutar ke da ita.

A ganin nasarar da aka samu na kawar da cutar karanbau, sai aka sa ran cewar cutar shan inna ma zai shiga tarihi a shirin dakile cutar da aka yi na shekarar 2000.

Bayan shekaru 21 da sanya shirin dakile cutar da kuma yawan kamuwar cutar da kashi 99 cikin 100, kashi daya daya rage a cimmawa ya yi turjiya matuka.

Najeriya da kuma nahiyar Afirka baki daya na gab da kawar da cutar shan inna, sai dai sun kasa samar da maganin ga yara a kasashe biyu da ke fama da yaki wato Pakistan da kuma Afghanistan.

Me mutane ke cewa akan hakan?

Shugaban WHO Dr Tedros Ghebreyesus, ya ce kawar da cutar Malaria ya kasance daya daga cikin manyan abun da al’umma ke son ganin an cimma shekaru da dama, sai dai kuma ta kasance cutar da ta fi kowace cuta fuskantar kalubale.

Sai dai ba za a cimmakawar da cutar ba a lokacin da ake sa rai da yadda aka nufo shi da kuma kayan aikin da ke kasa wanda da yawan su an yi su ne a shekarun baya da suka wuce ko ma kafin nan.

Dakta Fred Binka na Jami’ar kiwon lafiya da kimiyya dake Ghana ya ce kawar da cutar malaria muhimmin abu ne.

Ya ce yana bukatar ba shi muhimmanci da jajircewa da kuma hada gwiwa kamar ba a taba yi ba, duk da cewar mun san cewar alfanun ya fi kudin yawa ba wajen ceto rayuka kawai ba, har ma da inganta walwalar mutane, karawa tattalin arziki kaimi da kuma bayar da gudunmawa wajen karin samun lafiya da rashin zaman dar-dar da ma samu daidaito a duniyar baki daya.

Hakkin mallakar hoto
Getty Images

Image caption

Ana son a dinga yin allaurar riga-kafin maleriya

Facebook Comments
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Hausa

Rikici tsakanin ‘yan Najeriya da Kenya a kan Lupita

Published

on

Lupita

Hakkin mallakar hoto
AFP

Fada ya kaure tsakanin ‘yan Najeriya da takakwarorinsu na kasar Kenya a shafin twitter saboda zabar wata jaruma ‘yar kasar Kenya, Lupita Nyong’o ta fito a matsayin ‘yar Najeriya a wani shirin fim.

Fim din mai suna Americanah, labari ne na wata mata ‘yar Najeriya da ta je karatun jami’a a Amurka da kuma dawowarta Legas.

An samo labarin dake fim din Americanah ne daga wani littafi wallafar Chimamanda Ngozie Adichie, wanda ya yi fice har ya samu babbar kyauta a 2013.

Tun bayan sanarwar da kamfanin shirya fina-finai na WarnerMedia ta fitar a makon jiya, ‘yan Najeriya ke ta nuna adawarsu a shafin twitter, cewa bai dace a zabi Nyong’o ‘yar kasar Kenya, wacce ta taba lashe kyautar jarumar fim na Oscar ba, ta fito a matsayin ‘yar Najeriya a fim din.

A cewarsu, zai fi dacewa a sanya ‘yar Najeriya da za ta iya magana da harshen ‘yan Najeriya ta fito a matsayin ‘yar kasar.

“Fitowar Lupita a matsayin zai fuskanci matsala daya… magana da harshen Ibo,” a cewar wani a twitter.

Wannan kuma na cewa: “Akwai kyawawan jarumai mata ‘yan Najeriya da za su fi iya yin abun da ake bukata.”

A nasu bangaren, ‘yan Kenya a shafin twitter sun yi ta kare zabin da aka yi wa Nyong’o, inda suke wa ‘yan Najeriya shagube da cewa ai ba Nyong’o ce ta “kawo rashin aikin yi a Najeriya ba” saboda ta zama kwararriyar jaruma.

Wasu kuma sun tunatar da ‘yan Najeriyar cewa ba a sanya dan yankin gabashin Afirka ko daya ba a wakar Beyoncé da aka sanya fim din ‘The Lion King’ wanda kamfanin Disney ya sabunta, duk da cewa an yi amfani da yanayin kurmin kasar Kenya wajen tsara fim din.

Facebook Comments
Continue Reading

Hausa

Duniya ta fara shaida illar harin da aka kai wa Saudiyya | BBC Hausa

Published

on

An ga hayaki ya turnuke bayan harin da aka kai kan wurin hakar mai na Armco da ke garin Abqaiq
Hakkin mallakar hoto
Reuters

Farashin mai ya yi tashin da bai taba yin irin sa ba cikin wata 4, bayan wasu hare-hare 2 da aka kai wa wurin hakar man kasar Saudiyya, wanda hakan ya sa aka samu nakasu na kashi 5 cikin dari na albarkatun mai da ake samarwa a duniya.

Gangar danyen mai ta Brent ta tashi da kashi 19 cikin 100 inda ta kai Dala 71.95 kan kowace ganga.

Duk da dai an samu sauki kadan bayan da shugaban Amurka Donald Trump ya bayar da umurnin fito da mai daga rumbunan kasar ta Amurka.

Zai dai iya daukan wasu makonni masu zuwa kafin matatar man ta Saudiyya da abin ya shafa ta dawo aiki yadda ta saba.

Kamfanin tace mai na kasar Saudi Aramco ya ce harin ya sanya man da kasar ke samarwa ya yi kasa da ganga miliyan 5.7 a kowace rana.

Harin wanda aka kai da jirgi maras matuki ya hada har da wanda ya fada kan matatar mai mafi girma a duniya da ke kasar ta Saudiyya.

Amurka dai ta zargi Iran da hannu a harin.

Saudiyya dai ta ce tana kokarin kashe wutar, to amma da alama kokarin nata bai isa ba – Inji Abishek Kumar, wani jami’i a Interfax Energy.

Ya kara da cewa da alama barnar da aka yi wa cibiyoyin sarrafa man fetur din na Abqaiq da Khurais na da muni.

Iran ta zargi Amurka da kokarin yaudara, bayan da sakataren wan=jen Amurka din Mike Pompeo ya ce Iran ce ke da alhakin kai harin.

Mr Pompeo dai ya yi watsi da ikirarin da ‘yan tawayen Houthi na Yemen suka yi cewa su ne ke da alhakin kai harin.

Facebook Comments
Continue Reading

Hausa

Yawan hutawa na cutar da lafiya – amma yana da amfani ta wani bangaren BBC news

Published

on

Getty Images

Hakkin mallakar hoto
Getty Images

Duk wani ma’aikaci mai jajircewa da ya yi ritaya na fargabar yadda ranakunsa za su cika da rashin aikin yi.

Ga mutanen da suke ganin zuwa aiki shi ne gishirin rayuwarsu, suna ganin rayuwa ba za ta yi armashi ba idan ba sa zuwa aiki.

Duk da cewa zuwa aiki na cike ranakun mutum, ana iya ganin lokacin da za a bata nan gaba ba tare da ana wani aiki ba a matsayin mai cike da rudani kuma yana iya jefa mutum cikin wasu munanan ayyuka kamar shan kwayoyi.

“Daga bayanan da muka samu – da kuma la’akari da al’amura na yau da kullum – cewa mutane da yawa na fadi tashi a aiki,” in ji Andrew Yang, dan takarar shugabancin Amurka a jam’iyyar Demokrat kuma wanda ya kafa kungiyar samar da aiki ta Venture for America.

“Ba ma yin komai; ba ma aikin sa-kai sosai, duk da cewa muna da lokaci sosai. Sannan lokaci na tafiya sai mu fara buga wasannin komfuta da shan barasa. Al’umma gaba daya ba ta ci gaba idan babu aikin yi,” a cewarsa.

Yin hidima ya bambanta da aiki

Hakkin mallakar hoto
Getty Images

Image caption

An san mutanen Japan da tsawon rai, suna yawan cikin kazar-kazar a kullum.

Aikin da ake biyan albashi ba shi kadai ne hanyar da ke kai ga rayuwa mai dadi ba.

Misali, ‘yan Japan suna da wata al’ada ta ikigai. Al’ada ce ta kara masu karfin guiwar samun farin ciki ta hanyar mayar da hankali ga wani abin da suke yi da zai sa su tashi da sanyin safiya.

Cikin ‘yan kasar Japan da aka gudanar da bincike a kansu a 2010, binciken ya nuna cewa kashi daya bisa uku suna amfani da al’adar ikigai, sauran kashi biyu bisa ukun da suka rage, rashin albashi da soyayya da kuma mayar da hankali kan wasu hidimomi ya sa suka yi ritaya daga aiki.

Ba kullum ake hutawa a lokacin hutu ba

Hakkin mallakar hoto
Getty Images

A wannan zamani, mata suna aikatuwa kwarai da gaske amma irin wannan aikin ba a daukar shi da muhimmanci kamar irin aikin albashi.

Misali lura da yara da kuma yin ayyukan gida da sauran hidimomi na cin sa’o’i dayawa.

Rage yawan aiki a ofis zai iya bayar da daman samun lokaci da kuma kuzari domin aiwatar da sauran ayyukan gida da hidimomi – amma kamfanoni da gwamnatoci kada su rage zuba jari a wasu bangarori saboda sun dogara da wasu su yi aiki kyauta.

Hutun karshen mako mai tsawo

Hakkin mallakar hoto
Getty Images

Image caption

Za ku iya aikin sa-kai?

Wani bincike da aka gudanar kan gajeren hutun karshen mako ya nuna ma’aikata masu dogon hutun karshen mako- amma wadanda albashinsu ba a kara masu ba – suna amfani da sauran lokutansu wajen yin abubuwa kamar buga wasan kwallon golf da sauran wasanni.

Alexandra Hartnall, wata mai aikin tuntuba kan kasuwanci da sadarwa a London ta ce ta gano cewa yin aiki a biya ta ya sa ta samu natsuwa, wannan ne ya sa ba ta yin aiki ya wuce na sa’o’i hudu a rana.

Hakan ba zai sa wasu su taimaki jama’a ba

Hakkin mallakar hoto
Getty Images

Wani kalubale a nan shi ne ko da mutum ya samu saukin aiki kuma yana da lokaci ba shi zai sa lallai mutum ya yi wasu abubuwan da suka hada da taimakon al’umma ba.

Melanie Oppenheimer daga jami’ar Tokyo ta bayyana cewa a Australia wadanda ke tsakanin shekaru 35 zuwa 44, su ne suka fi yin ayyuka na sa-kai.

Dalili kuwa shi ne aikin sa-kai na da fadi ba kamar yadda mutane ke tunani ba: akwai buga wasan game na talabijin da kuma taimaka wa ‘yan ci-rani samun matsuguni da taimaka wa wasu masu aikin karatun kimiyya duk na cikin aikin sa kai.

A ra’ayin Oppenheimer, lokaci ba zai kasance kalubale ga irin lamarin ba, amma yana da kyau a taimaka wa masu son aikin sa-kai a kuma taimaka masu da dama idan ta samu.

Facebook Comments
Continue Reading
Advertisement
Advertisement

Trending

%d bloggers like this: